آموزش کاشت گوجه فرنگی گلخانه ای

گوجه گلخانه ای کاپیتان

کشت گوجه فرنگی در گلخانه

تاریخچه پرورش گوجه فرنگی

گوجه فرنگی گیاهی علفی از خانواده بادمجانیان می باشد که در مناطق گرمسیری به صورت چندساله و در مناطق معتدله و مناطقی که زمستان سرد دارند به صورت یکساله کشت می شود.

مناسب ترین میزان رشد آن در مناطق دارای هوایی گرم و مرطوب با نور کافی می باشد. متوسط زمان جوانه زنی بذر در خاک ۶ روز و طول دوره رشد پس از نشاء بوته در زمین تا میوه دهی ۶۰ تا ۷۰ روز است. البته این مدت به نوع و شرایط محیطی بستگی دارد.

ارزش تغذیه ای گوجه فرنگی

گوجه فرنگی از نظر ارزش تغذیه ای اهمیت بسزایی دارد و در سال های اخیر تحقیقات زیادی در این خصوص انجام شده است. گوجه فرنگی یکی از رایج ترین سبزیجات مصرفی است که به صورت تازه خوری و کنسرو مورد استفاده قرار می گیرد.

گوجه فرنگی و محصولات متنوع آن حاوی مواد آنتی اکسیدانی مانند لیکوپن، آسکوربیک اسید و مواد نلی می باشد. گوجه فرنگی موجب کاهش خطر سرطان به ویژه سرطان پروستات و بیماری های قلبی و عروقی می گردد.

پوست و بذر این گیاه  نیز سرشار از لیکوپن و بتاکاروتن است. لیکوپن با غیر فعال کردن آنزیم های سازنده کلسترول موجب کاهش کلسترول خون می شود.

خصوصیات گیاه شناسی گوجه فرنگی

ریشه

ریشه گوجه فرنگی دارای سیستم وسیعی می باشد و در عمق ۶۰ تا ۱۰۰ سانتی متر خاک نفوذ می کند. ریشه اصلی در صورتی که به وسیله سطح آب زیرزمینی و طبقات سخت زیر مسدود نشود می تواند تا عمق قابل توجهی رشد کند. سیستم ریشه ای عمیق گیاه منجر به افزایش مقاومت گیاه در مقابل تنش خشکی می شود.

ساقه

ساقه گوجه فرنگی علفی، گرد، صاف و شکننده می باشد. با افزایش سن گیاه، چهار گوش، سخت و تقریبا خشبی می شود. ساقه ها پوشیده از کرک ریز هستند.

برگ

برگ ها در گوجه فرنگی مرکب و به طور متناوب بر روی ساقه قرار می گیرند. رنگ برگ سبز روشن و تعداد برگ ها و برگچه ها و اندازه آنها بر حسب واریته و دما و شرایط نوری متغیر می باشد که پشت آن کرک های ریزی وجود دارد.

گل

گل ها به صورت خوشه ایبین دو گره متوالی روی ساقه ظاهر می شوند. در گوجه فرنگی برای تشکیل میوه نیاز به گرده افشانی می باشد. گل های گوجه فرنگی کامل بوده و دارای اندام نر و ماده می باشد و به صورت متناوب و به رنگ زرد روی خوشه گل قرار دارند. معمولاً ۴ تا ۸ گل در روی هر گل آذین قرار دارد. همچنین ۲۰ عدد خوشه در هر بوته در مراحل رشد تولید می شود.

میوه

میوه گوجه فرنگی از لحاظ گیاه شناسی، گوشتی و آبدار است و شامل دانه هایی که توسط یک توده ژلاتین احاطه شده اند می باشند. به هنگام رسیدن، میوه به رنگ قرمز، زرد و نارنجی مشاهده می شود. گوجه فرنگی محصول فصل گرم بوده و به یخبندان حساس است. حساسیت میوه آن به سرما بیشتر از شاخ و برگ است.

آماده سازی خاک

قبل از آماده کردن زمین، ابتدا باید عمل آماده سازی خاک را انجام داد. خاک بستر گوجه فرنگی باید بسیار قوی و عمیق باشد، چون ریشه های این گیاه تا عمق ۷۰ تا ۸۰ سانتی متر رشد می کنند. در نتیجه این گیاه خاک فشرده را نمی پسندد. بیشترین فعالیت ریشه در عمق ۳۰ سانتی متری خاک می باشد و بسترهای کشت اصلی را قبل از انتقال نشاء بایستی تا عمق ۸۰ سانتی متر برای نفوذ بهتر ریشه مهیا نمود.

ویژگی های خاک

این گیاه به خاک شنی، شنی لومی و پوک همراه با زهکشی مناسب نیاز دارد. به ویژه بعد از جوانه زنی و در زمان رسیدن میوه حساس به غرقاب است. رطوبت اضافی خاک  باعث مرگ گیاهچه می شود که این بیماری می تواند در اثر قارچ های بیماری زایی همجون فیتوفترا، پی تیوم و ریزوکتونیا ایجاد شود.

ریشه گوجه فرنگی نسبت به خیار قدرت نفوذ بیشتری داشته و تا حدودی به خشکی مقاومت دارد. اسیدیته مطلوب خاک  ۶ تا ۵/۶ است. معمولا اسیدیته پایین با کاهش مقدار کلسیم همراه است و در صورت بروز تنش، پوسیدگی گلگاه اتفاق می افتد. این گیاه نسبتاً شوری تا ۵/۲ دسی زیمنس بر متر را تحمل می کند.

طبقه بندی گوجه فرنگی از نظر عادت رشد

انتخاب رقم مناسب در عملکرد نهایی محصول بسیار موثر است. معمولاً ارقام انتخابی بایستی دارای صفات مطلوبی همچون مقاومت نسبی به آفات و بیماری ها و دیگر تنش های محیطی باشند.

گوجه فرنگی درای ارقام پارتنوکارپ و غیر پارتنوکارپ می باشد که در ارقام پارتنوکارپ فقط گل ماده تولید می شود و بذری به وجود نمی آید. همچنین دارای واریته های متعددی از نظر شکل میوه، رنگ آن و کیفیت و همچنین مقاومت به شرایط مختلف می باشد. از نظر عادت رشد گوجه فرنگی به سه گروه تقسیم می شود:

ارقام رشد محدود یا معین

این ارقام برای کشت در فضای باز استفاده می شود و رشد آن ها به جوانه گل ختم می شود. معمولاً به ازای هر دو برگ یک گل آذین دارد و در انتهای هر شاخه فرعی نیز پس از تولید دو تا سه برگ یک گل آذین به وجود می آید و رشد گیاه متوقف می شود. دوره باردهی در این ارقام کوتاه است.

ارقام رشد نامحدود یا نامعین

این ارقام معمولاً در داخل گلخانه و مزرعه کشت می شود که حالت بالا رونده دارند و معمولاً به ازای هر سه برگ یک گل آذین  وجود دارد و جوانه انتهایی به رشد خود ادامه می دهد. گل آذین در گوشه های ساقه اصلی و فرعی به وجود می آید و تا زمانی که شرایط مناسب باشد بوته به رشد خود ادامه می دهد.

ارقام رشد نیمه محدود یا شبه معین

در این ارقام به ازای هر سه برگ یک گل آذین وجود دارد و در نهایت در جوانه انتهایی نیز یک جوانه گل تولید می شود. برای کشت های کوتاه مدت گلخانه ای که حداکثر تولید را داشته باشد در پاییز مناسب می باشد. البته این ارقام بیشتر در هوای آزاد کشت می شوند.

به طور کلی ارقام گوجه فرنگی مورد استفاده در گلخانه باید دارای ویژگی های زیر باشند:

  • تولید محصول خوب در شدت نور کم
  • رشد رویشی و گلدهی در دماهای پایین
  • مقاومت و میوه دهی خوب در شرایط نور کم و دمای پایین
  • میوه دهی با کیفیت بالا در شرایط نامطلوب
  • مقاومت به بیماری ها از جمله ویروس موزاییک توتون

محصول گوجه فرنگی به صورت تازه خوری، رب، کنسرو و … مصرف می شود. بنابراین اولین تقسیم بندی بذر گوجه فرنگی بر اساس نحوه مصرف آن به صورت تازه خوری و صنعتی می باشد.

معمولاً ارقام گلخانه ای به مصرف تازه خوری می رسد. اما برداشت های پایانی آنها به لحاظ شکل های مختلفی که دارند به مصرف صنعتی می رسد. دومین تقسیم بندی گوجه فرنگی بر اساس هم رسی استوار است که به سه دسته هم رس، غیر هم رس و بینابین تقسیم می شود. د

ر ایران در برداشت های طولانی مدت از واریته غیر هم رس و در برداشت های کوتاه تر از واریته های بینابین استفاده می شود. سومین تقسیم بندی گوجه فرنگی بر اساس وزن میوه صورت می گیرد.

به طور مثال گوجه چری با وزن ۵ تا ۲۰ گرم تا گوجه هایی به وزن ۲۵۰ گرم با توجه به سلیقه مصرف کننده تولید می شود که در گوجه های سنگین تر زمان بیشتری  برای رسیدن به مرحله باردهی نیاز می باشد.

در این رابطه گوجه چری حدود ۶۰ روز پس از نشاء کاری به اولین برداشت می رسد.

در هر حالت برای انتخاب یکی از واریته ها باید هدف از پرورش گوجه فرنگی اندازه و رنگ میوه، زودرسی یا دیررسی، مقاومت به آفات و بیماری ها و… را در نظر گرفت و یک رقم مناسب را انتخاب کرد. به طور مثال اگر هدف چیدن گوجه به صورت خوشه ای باشد، از رقم کلاستر استفاده می شود. برخی از ارقام گوجه فرنگی گلخانه ای عبارتند از:

گیلاسی (Cherry): که دارای میوه های ریز می باشد.

گوجه فرنگی گیلاسی (چری)

طول دوره جوانه زنی تا ظهور برگ های لپه ای در سطح خاک معمولاً ۶ روز است و از ۴ تا ۶ هفته نشاء آماده انتقال به زمین اصلی است. برای اینکه بذر گوجه فرنگی بتواند به خوبی جوانه زده و رشد نماید، بهتر است تا زمان رشد مطلوب بوته آن را در محل خزانه نگهداری نمود که هم در استفاده از امکانات گلخانه بتوان صرفه جویی کرد و هم گیاه بتواند در ابتدا رشد خوبی داشته باشد. به همین منظور قسمتی از گلخانه را برای گلدان های نشاء در نظر گرفته و یا محلی را برای خزانه انتخاب می کنیم.

در مناطقی که عمل زهکشی با مشکل مواجه است، کاشت بر روی پشته توصیه می شود و بایستی از کاشت محصول در خاک های آلوده به دلیل بیماری هایی مانند فوزاریوم و یا پژمردگی ورتیسیلیومی اجتناب نمود و همچنین از ارقام مقاوم استفاده کرد.

به منظور به حداقل رساندن مسائل  مربوط به بیماری، اجرای تناوب مناسب در گلخانه توصیه می شود. وجود ارقام فراوان  تولید کنندگان را قادر می سازد تا گوجه فرنگی را در دامنه وسیعی از شرایط دمایی پرورش دهند. رشد رویشی و زایشی گوجه فرنگی در دماهای پایین تر از ۱۶ درجه سانتی گراد به میزان زیادی محدود شده و قرار گرفتن طولانی مدت گیاه در دمای ۱۲ درجه سانتی گراد یا کمتر می تواند منجر به آسیب سرمایی گردد.

با وجودی که گوجه فرنگی به یخبندان و سرما حساسیت دارد اما مقاومت آن به سرما نسبت به فلفل و بادمجان بیشتر است. دمای بهینه برای رشد و گلدهی گوجه فرنگی ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتی گراد در روز دمای ۱۶ تا ۲۰ درجه سانتی گراد در شب است. وجود اختلاف دمایی بین دماهای روزانه و شبانه در بهبود گلدهی، رشد و کیفیت میوه موثر می باشد.

بهترین دما برای جوانه زنی ۳۰ درجه سانتی گراد می باشد. لی باید بسترهای مناسب که تا عمق  ۸۰ سانتی متری قابلیت نفوذ ریشه را داشته باشد مهیا نمود. همچنین باید علف های هرز را پیش از انتقال نشاء حذف و پاکسازی نمود و به خصوص از دو علف هرز سس و گل جالیز نباید غافل گردید.

این دو مشکلات فراوانی را برای گوجه فرنگی ایجاد می کنند. بهتر است با مشاهده سس یا گل جالیز آن ها را از کنار بوته جدا کرده و پاکسازی نمود. بهترین اسیدیته خاک برای گوجه فرنگی ۵/۸ تا ۵/۵ می باشد و تراکم کشت را ۲ تا ۵/۲ بوته در متر مربع می توان انتخاب نمود.

گرده افشانی در گوجه فرنگی

بوته گوجه فرنگی برای میوه دهی نیاز به گرده افشانی دارد. در کشت هوای آزاد گرده افشانی به وسیله باد و تکان خوردن بوته ها انجام می شود ولی در گلخانه ها که فضایی بسته می باشند و امکان وزش باد وجود ندارد، تکان دادن  بوته ها را با دست یا ضربه کاغذ لوله شده ای روی خوشه انجام می دهند. ولی چون این کار در سطوح وسیع هزینه بر می باشد، عمل لرزش گل ها را به وسیله دستگاه الکتریکی روی قیم ها می توان انجام داد.

زمان گرده افشانی تا حدودی در تعداد و اندازه میوه ها موثر خواهد بود. گرده افشانی روزانه بین ساعت ۱۰ صبح تا ۲ بعد از ظهر در اواسط بهار و تابستان  و ۱۱ صبح تا ۳ بعد از ظهر در ماه های زمستان تا اوایل بهار بسیار مناسب می باشد. در این ساعات رطوبت کم و درجه حرارت بالا می باشد.

گل های گوجه فرنگی گلخانه ای بر خلاف خیار برای تشکیل میوه نیاز به گرده افشانی دارند. گل های گوجه فرنگی کامل و اغلب خود گلشن می باشد. هنگام گرده افشانی دانه های گرده از بساک جدا می شود و بعضی از آن ها روی کلاله همان گل و گاهی روی کلاله گل دیگر قرار می گیرند و باعث تلقیح تخمک ها می شوند.

در فصل پاییز که شدت نور کم می باشد تلقیح گل و تشکیل میوه به لحاظ بلند شدن طول خامه نسبت به میله پرچم کاهش می یابد. چون تلقیح گل به طور کامل صورت نمی گیرد، تلقیح ناقص گل نیز منجر به تشکیل بذر ناکافی و غیر یکنواخت در داخل میوه شده و در نهایت میوه هایی با کیفیت پایین، بد شکل و دارای فرورفتگی تولید می شود.

اگر عمل تلقیح به خوبی صورت نگیرد گل ها ریزش می کنند. بنابراین باید از عوامل محرک دیگری برای آزادسازی گرده های گل استفاده شود.

  • استفاده از زنبورهای مخصوص گرده افشان که عمر آن ها یک فصل است. که به طور غیر مستقیم باعث شوک به گیاه و عمل تلقیح می شود که نتیجه خوبی دارد زیرا تمام گل ها را گرده افشانی می کنند و هزینه کارگری کاهش مییابد و در تمام طول روز مشغول فعالیت هستند. برای هر ۲۰۰۰ متر مربع یک کندو از این زنبورها کافی می باشد.
  • ضربه زدن به گل ها با کاغذ لوله شده و قلم مو که معمولاً در گلخانه های بزرگ کاربرد چندانی ندارد.
  • استفاده از ویبراتوربرقی یا لرزاننده الکتریکی که معروف به زنبور الکتریکی می باشد هر دو یا سه روز یک بار و یا ضربه زدن به سیم های مهار به صورت یک روز در میان .

نکته:در فصول سرد به منظور جلوگیری از ریزش گل و افزایش میوه دهی استفاده از تنظیم کننده های رشد گیاهی به صورت محلول پاشی بر روی خوشه گل بر اساس یک برنامه منظم استفاده می شوند.

زمان گرده افشانی

برای انجام عمل گرده افشانی در گلخانه بهتر است دمای موجود در گلخانه بین ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی گراد و رطوبت آن نیز کم باشد. در دماهای بالاتر و پایین تر از این حد تلقیح گل ها به خوبی صورت نمی گیرد که عدم تلقیح گل باعث ریزش گل خواهد شد. بنابراین دمای گلخانه در روز و در زمان گرده افشانی نباید از ۲۸ درجه سانتی گراد بالاتر و در شب از ۱۵ درجه سانتی گراد پایین تر باشد.

روزهای ابری و شرایط رطوبت زیاد باعث به هم چسبیدن دانه های گرده شده و موجب تلقیح ناقص یا عدم تلقیح گل می شود. تشکیل میوه و رنگ گیری آن در بوته گوجه فرنگی تابع چند عامل مهم مواد غذایی، درجه حرارت و طول مدت روشنایی می باشد.

نور خورشید به طور مستقیم در شرایط مناسب اقلیمی در رنگ و اندازه گوجه فرنگی تاثیری ندارد. معمولاً ۱۸ تا ۳۵ روز پس از تلقیح گل ها میوه ها قابل برداشت هستند. هورمون اتیلن را می توان در زمانی که هوا سرد می شود جهت رنگ گیری میوه ها استفاده کرد. زمانی که برگ های نزدیک به هر خوشه میوه حذف می شود میوه امکان  بهتری برای رنگ گیری پیدا می کند. زمان برداشت  گوجه فرنگی با توجه به نوع رقم و هدف از پرورش گوجه فرنگی متفاوت می باشد.

به عنوان نمونه در صورتی که نیمی از خوشه واریته کلاستر به رنگ نهایی در آمده باشد می توان آن را چید و به بازار عرضه نمود  چنانچه مسافت مزرعه تا بازار کم باشد و نیمه سبز  خوشه فرصت رنگ پذیری نداشته باشد می توان از محلی که دمای آن گرمای مناسبی جهت تغییر رنگ گوجه دارد استفاده نمود . در صورتی که واریته ها به  صورت کلاستر و یا همرس نباشد بهتر است گوجه های رسیده را در زمان خاص خود برداشت کرد.

مسلماً اندازه گوجه فرنگی هر چقدر درشت تر باشد زمان تبدیل گل به میوه و رسیدن آن  هم طولانی تر خواهد بود. امروزه بسیاری از کشاورزان به خاطر تقاضای مناسب مصرف کننده تمایل زیادی به کشت گوجه ها چری دارند و این به دلیل میزان باردهی فراوان، رنگ های قرمز، صورتی و زرد و شکل های مختلف آن است که باعث قیمت بالای این واریته شده است.

کیفیت آب برای پرورش گوجه فرنگی گلخانه ای

کیفیت آب می تواند بر روی گیاه و خاک تاثیر داشته باشد. اثر علف کش های مورد استفاده مانند آترازین و متاکلر می تواند باعث از بین رفتن گوجه فرنگی شود. گوجه فرنگی به اکثر علف کش ها حتی در کمترین غلظت حساسیت دارد.

کیفیت آب بستگی به منبع تهیه و عاری بودن از مواد معلق و محلول دارد. در آّب های حاوی فلور،کلر، برم، بی کربنات، سدیم، گاز کلر و کربنات باید آن ها را حذف و یا آب را تا حدی رقیق کرد که غلظت این عناصر برای گیاه زیان آور نباشد.

مواد آلی مانند حشره کش های شیمیایی  و نفتی و مواد آلی را باید از آب مورد استفاده برای گلخانه حذف نمود. روش فیلتر کربنی باعث حذف مواد شیمیایی آلی معلق می گردد و تعویض  یونی و اسمز  معکوس  منجر به حذف یون های معدنی می شود.

تغذیه و کوددهی  در گوجه فرنگی

نیاز گوجه فرنگی به مواد غذایی بسیار زیاد است و در خاک متوسط تا غنی از عناصری همچون  فسفر، پتاسیم، کلسیم و منیزیم بیشترین میزان رشد را دارد. نیاز گوجه فرنگی به پتاسیم، کلسیم و آهن زیاد و به نیتروژن، منیزیم، فسفر، گوگرد، بر، منگنز و روی متوسط است. در خاک ضعیف از نظر کلسیم و تحت تنش آبی ناهنجاری  فیزیولوژیکی پوسیدگی گلگاه دیده می شود.

کودهی قبل از کاشت

مهمترین کودهای پایه، کود آلی حیوانی و یا کمپوست  حاصل از بقایای گیاهی می باشند. این کودها وقتی با خاک مخلوط می شوند علاوه بر تامین عناصر غذایی، بافت فیزیکی و تهویه مناسب را برای خاک فراهم می کنند.

برای این منظور توصیه می گردد از کودهای آلی پوسیده و کمپوست شده کامل مصرف شود. میزان قابل مصرف کودهای آلی را بین ۵۰ تا ۱۰۰ تن در هکتار می توان توصیه نمود. مقدار کودهای شیمیایی را باید بر اساس توصیه کودی آزمایشگاه خاک شناسی استفاده نمود.

برای مصرف کودهای پایه در فصول سرد زمستان که محدودیت نور وجود دارد باید توجه داشت که مقدار بیشتری نسبت به میزان توصیه شده مصرف گردد.

برداشت گوجه فرنگی گلخانه ای

گوجه فرنگی از جمله صیفی جاتی است که به دلایل فراوان کشت آن قابل صرفه است زیرا این محصول در غذاهای مختلف مورد استفاده قرار می گیرد و آن جا که به صورت اصلی وجود ندارد به صورت رب گوجه باعث خوشمزگی غذا می شود.

به همین دلیل است که در کشت گوجه فرنگی واریته هایی در نظر گرفته شده است که دقیقا با شرایط مصرف گوجه فرنگی مطابق است. گوجه فرنگی ریز در اندازه های ۵ تا ۲۰ گرمی و همین طور گوجه فرنگی هایی  با وزن های تا ۲۵۰ گرم تولید شده است که به خاطر استفاده از تکنیک های جدید علاوه بر مقاومت بالا در برابر  بسیاری از ویروس ها و بیماری ها، استعداد دوام و تازگی را تا مدت طولانی دارا می باشد.

مهمترین عامل در برداشت گوجه فرنگی این است که گوجه فرنگی در چه زمانی رسیده است. اگر محتویات اطراف بذر، ژله ای شده باشد به نحوی که با لبه تیز چاقو قادر به جداسازی آن از بذر باشیم در این هنگام میوه گوجه فرنگی رسیده است.

در صورتی که میوه قرمز یا صورتی رنگ شده باشد ولی گوشن میوه سفت باشد، میوه رسیده سفت است. همچنین اگر میوه کاملا رنگی و نرم باشد می گویند میوه رسیده است. جهت مصرف تازه خوری گوجه فرنگی و عرضه آن در بازار های محلی باید زمانی که میوه رسیده سفت است، آن را برداشت کرد. جهت عرضه میوه  به بازارهای کمی دوردست، میوه ها را زمانی که سبز رسیده است برداشت می کنند.

اگر میوه کاملا رشد کرده باشد و در محل اتصال ساقه پس از حذف کاسه گل یک حلقه قهوه ای رنگ ایجاد شده باشد می گویند میوه رنگ اندازی شده است.

از زمان تولید نشاء و انتقال آن به زمین اصلی تا تولید میوه ۵۰ تا ۶۰ روز طول می کشد که بستگی به تغذیه گیاه، شرایط محیطی، هرس بوته و فصل کاشت دارد. در زمستان حدود ۶۰ روز و در تابستان  حدود ۵۰ روز طول می کشد.

طول مدت باردهی ۲ تا ۳ ماه و در شرایط بهتر ۴ ماه خواهد بود و برداشت میوه در بهار ۲ بار و در تابستان  ۳ بار در هفته می باشد که برداشت تدریجی  منجربه افزایش عملکرد و بالا بردن وزن میوه های نارس روی خوشه می شود.

میوه نارس:

در این مرحله میوه کاملاً سبز است بذرها رشد کرده اند و مواد ژله ای هنوز در اطراف بذر تشکیل نشده و یا بسیار سفت بوده و قابل جدا شدن نیست.

میوه سبز رسیده:

در این مرحله میوه کاملا رشد کرده و لایه های ژله ای قابلیت جدا شدن دارند. بافت های داخل شروع به زرد شدن یا قرمز شدن می کنند. یک حلقه قهوه ای رنگ محل اتصال ساقه پس از حذف کاسه گل به وجود می آید برای زمانی که محصول را به شهرهای دور می فرستند مناسب می باشد.

میوه رنگ اندازی شده:

در این مرحله یک چهارم سطح پوست گوجه فرنگی در گلگاه شروع به رنگی شدن(زرد شدن و قرمز شدن) می کند.

رسیده سفت:

رنگ میوه کاملاً صورتی یا قرمز شده ولی گوشت میوه کاملاً سفت می شود و از فشارهای مکانیکی صدمه نخواهد دید. این حالت مناسب برای برداشت تازه خوری و عرضه در بازارهای محلی خواهد بود.

رسیدگی کامل:

میوه کاملا قرمز رنگ و نرم شده و از لحاظ بازاری مناسب نیست و افت کیفیت و قیمت به دنبال دارد.

بهترین حالت برای برداشت میوه گوجه فرنگی رسیده سفت می باشد و به عنوان یک قاعده کلی میوه هایی که برای ارسال به مناطق دور دست پرورش می دهند بایستی صاف، گوشت دار، دارای اندازه متوسط، رنگ مناسب و سفتی کافی باشند تا در حمل و نقل آسیبی نبیند.

در ارقام خوشه ای  یا کلاستر که پنجاه درصد میوه روی خوشه رنگ گرفته و ۵۰ درصد هنوز سبز رنگ است می توان آن ها را برداشت کرد و به بازار عرضه نمود. سعی شود گوجه فرنگی در زمان برداشت زخم نشود زیرا زخم های ایجاد شده میزان تنفس و تولید اتیلن را افزایش می دهد و آب میوه کاهش پیدا می کند.

بهتر است میوه اول صبح که هوا خنک است و دمای میوه ها زیاد نیست برداشت شوند، زیرا خنک بودن میوه ها طول عمر آن ها را بیشتر می کند. چنانچه قصد نگهداری گوجه فرنگی را داریم دمای ۱۳ تا ۲۰ درجه برای گوجه سبز رسیده و ۷ تا ۱۰ درجه برای میوه رسیده سفت در نظر گرفته می شود.

برای این که رنگ طبیعی را به گوجه فرنگی که قبل از رسیدن کامل برداشت شده اند بدهیم می توان از حرارت ۲۱ تا ۲۴ درجه به مدت ۳ روز و یا اتیلن به نسبت ۱ یا ۲ در هزار استفاده کنیم.

برای بسته بندی  گوجه فرنگی از جعبه های چوب و پلاستیکی استفاده می شود و بهترین زمان برای فروش محصول گوجه فرنگی زمستان تا اوایل بهار می باشد. در انتهای فصل کشت برای انجام عملیات پایانی، عملیات مانند آنچه که در کشت خیار بیان شد انجام می گیرد.

مبارزه تلفیقی با بیماری ها و آفات در گوجه فرنگی

یک گلخانه پرورش گوجه فرنگی گلخانه ای می تواند محیط مناسبی برای بیماری های گیاهی باشد. گرما، رطوبت نسبی بالا و رفت و آمد زیاد موجب استقرار عوامل بیماری زای قارچی، باکتریایی و ویروسی می گردد. مدیریت تلفیقی آفات استراتژی است که در تولید ارگانیک استفاده می شود و ترکیبی از ابزار شیمیایی، فیزیکی، عملیات زراعی و بیولوژیکی است که برای به حداقل رساندن خطرات زیست محیطی و سلامت انسان به کار گرفته می شود.

بسیاری از مشکلات گوجه فرنگی به عوامل محیطی و کشت مانند آب ناکافی، تغذیه، فضا، نور آفتاب، خاک ضعیف، اسیدیته پایین، دماهای خیلی بالا، خسارت ریشه، کشت زود یا دیر هنگام و گیاهان نشاء شده ضعیف مربوط می شود.

استراتژی مدیریت گلخانه رعایت کلیه نکات تاکتیکی و بهداشتی از زمان ساخت گلخانه تا قبل از ایجاد بیماری است؛ مانند استفاده از رقم های مقاوم، کنترل کشت، ضدعفونی خاک، آبیاری، تهویه و تغذیه گیاه است.

ساختار گلخانه

اولین اصل در کار گلخانه ای سازه است. سازه باید از استانداردهای لازم برخوردار باشد. ارتفاع سازه دارای اهمیت بالایی است. هر چه ارتفاع سازه بلندتر باشد، به دلیل تهویه بیشتر و فضای مناسب برای چرخش هوا، کنترل آفات و بیماری ها راحت تر است. حداقل ارتفاع گلخانه باید ۳ متر در نظر گرفته شود.

چکه کردن سقف در گلخانه به پوشش و اسکلت آن بستگی دارد که باعث گسترش بیماری در گلخانه می شود.

یک مساله مهم در ساختار گلخانه ای درهای ورودی است که بهتر است برای هر گلخانه دو در در نظر گرفته شود و منظور همان ایجاد اتاق انتظار است. در ساختار گلخانه باید پنجره ها یی برای تهویه بهتر گلخانه در نظر گرفته شود و این پنجره ها و کلیه منافذ باید با توری های محافظ از حشرات پوشیده شوند.

رعایت بهداشت

روش های بهداشتی برای سلامت محصولات تولیدی ضروری است. قبل از کاشت یک محصول لازم است که سراسر گلخانه بازرسی شود. توری ها، درها و دیوارها باید به صورت دوره ای کنترل شوند. نگهداری یا کاشت گیاهان آپارتمانی در گلخانه های تولید سبزی و صیفی کار نامطلوبی است.

یک گیاه آپارتمانی به ظاهر سالم می تواند به عنوان یک ناقل برای بسیاری از بیماری ها و آفات گیاهان صیفی گلخانه ای باشد؛ بنابراین هیچ محصولی را نباید با گوجه فرنگی همزمان در گلخانه کشت کرد. ضد عفونی کردن معمولی دست ها و پاها و لباس ها در زمان رفت و آمد از یک گلخانه به گلخانه دیگر معمولاً بیماری های ناشی از رفت و آمد را کاهش می دهد.

ضد عفونی خاک

وجود بیماری های خاک زاد باعث ایجاد مشکلات عمده ای برای گوجه فرنگی می شود. تا چند وقت اخیر استفاده از مواد تدخینی مانند متیل بروماید روش بسیار موثری برای کنترل قارچ های خاک زاد بوده است. متیل بروماید مانند روش استریل با بخار آب گرم، آفتاب دهی، پیوند و کاربرد خاکپوش و یا ترکیبی از آن ها روش های موثری محسوب می شوند.

استریل کردن با بخار آب گرم

ضدعفونی با بخار آب گرم روشی ارزان و سریع برای ضدعفونی خاک است که به صورت های مختلفی انجام می شود. در این روش خاک را ابتدا مرطوب کرده و سپس با بخار آب ۷۱ درجه به مدت ۳۰ دقیقه ضد عفونی می کنند. در این شرایط کلیه عوامل بیماری زا از بین می روند.

برای از بین بردن بذر علف های هرزی که در دماهای بالاتر از ۷۱ درجه نیز زنده می مانند، بهتر است ابتدا خاک را مرطوب کرده و اجازه داد ظرف مدت ۱ تا ۲ هفته بذر علف های هرز جوانه زده و سپس با بخار آب ۷۱ درجه به مدت ۳۰ دقیقه ضدعفونی می کنند. در این شرایط کلیه عوامل بیماری زا از بین می روند.

برای از بین بردن بذر علف های هرزی که در دماهای بالاتر از ۷۱ درجه نیز زنده می مانند، بهتر است ابتدا خاک را مرطوب کرده و اجازه داد ظرف مدت ۱ تا ۲ هفته بذر علف های هرز جوانه ده و سپس با بخار آب گرم، ضدعفونی انجام شود. کمی بعد از بخار دهی باید بلافاصله خاک را هوادهی کرد تا از تشکیل مواد سمی در خاک جلوگیری شود.

ضدعفونی با نور خورشید

آفتاب دهی بستر کشت محصولات صیفی گلخانه ای به مدت ۲ تا ۶ هفته باعث کاهش جمعیت بیماری های خاکزی مانند فوزاریوم به ترتیب ۶۵ تا ۹۹ درصد می شود. همچنین آفتاب دهی به مدت ۶ هفته باعث کاهش ۷۰ درصد جمعیت نماتدها می شود. آفتاب دهی به مدت ۴ تا ۶ هفته باعث کنترل ۸۰ تا ۹۵ درصد علف های هرز می شود. استفاده تلفیقی از سولاریزاسیون و اصلاح کننده های خاک روش مناسبی برای مدیریت عوامل بیماری زای محصولات گلخانه ای است.

پیوند

پیوند یک راه ایجاد مقاومت به بیماری های خاکزاد است. پیوند در گوجه فرنگی که گیاهی حساس به شرایط غرقابی است، باعث مقاومت به این شرایط می شود. پایه های که برای پیوند گوجه فرنگی استفاده می شود شامل بادمجان و گوجه فرنگی است که بادمجان مقاوم به سنگینی خاک و گوجه فرنگی مقاوم به بیماری های خاکزاد است.

نوع پیوند مورد استفاده پیوند اسکنه و لوله ای است که پیوند لوله ای بیشتر کاربرد دارد. در پیوند لوله ای بذر پایه و پیوندک گوجه فرنگی همزمان کشت شده و بذرهای پایه بادمجان ۳ روز زودتر از گوجه فرنگی کشت شده و در مرحله ۲ برگی پیوند انجام می شود.

کاربرد خاکپوش

کاربرد خاکپوش (مالچ) می تواند تا حدودی گسترش بیماری ها را محدود کند. برای این منظور خاک با لایه پلی اتیلن با ضخامت ۰۵/ میلی متر پوشیده می شود. کاربرد خاکپوش علاوه بر کنترل گسترش بیماری ها می تواند تاثیر زیادی در ویژگی های میوه، وزن و کیفیت و عملکرد محصول پیش رس داشته باشد.

تهویه، کنترل دما و کاهش رطوبت

کنترل دما و کاهش رطوبت نقش اصلی در حفظ سلامت محصولات گلخانه ای را بازی می کند. در طول زمستان و بهار رطوبت هوا و چرخش محدود هوا باعث ایجاد شرایط مرطوب در برگ ها شده و آلودگی باکتریایی و قارچی را افزایش می دهد. استفاده از سیستم پوشال و پنکه برای خنک کردن گلخانه در فصل گرم و استفاده از بخاری های فن دار در گلخانه و هدایت گرما با لوله های پلی اتیلنی در سراسر گلخانه به ایجاد دمای مطلوب در مناطق سرد کمک می کند.

استراتژی کنترل شامل کنترل آفات، بیماری ها و علف های هرز است. این روش پس از اعمال روش های مدیریتی مناسب در صورت مشاهده عوامل بیماری زا و ناقلین آن ها به کار می رود. این استراتژی شامل کنترل بیولوژیکی، فیزیکی و استفاده از حشره کش ها می باشد.

کنترل علف های هرز

علف های هرز از عوامل گسترش بیماری هستند چرا که میزبان بسیاری از آفات و بیماری ها بوده و آفات مراحلی از چرخه زندگی خود را روی آن ها می گذرانند. استفاده از شن در اطراف گلخانه می تواند در کنترل علف هرز موثر باشد. همچنین کاربرد خاک پوش سیاه در اطراف گلخانه در کنترل علف هرز مفید است.

کنترل آفات

آفات مهمترین عامل در انتقال ویروس ها به گیاهان هستند. نصب توری در مقابل کلیه دریچه ها، پنجره ها و منافذ بهترین راه کنترل و جلوگیری از ورود آن ها به گلخانه است. استفاده از کارت های زرد حشره گیری چسبانک برای به دام انداختن آفات بسیار موثر است. همچنین این کارت ها می توان آفاتی چون مگس سفید، تریپس، شته و شب پره را به دام بیاندازد.

آفات مهم گوجه فرنگی

کرم میوه گوجه فرنگی

یکی از شایع ترین آفات گوجه فرنگی می باشد. خسارت آن در مرحله لاروی می باشد که با خوردن برگ و میوه باعث سوراخ کردن میوه و عدم بازار پسندی آن ها می شود و در صورت نبود میوه به جوانه ها و گل ها حمله می کند. استفاده از حشره کش های سیستمیک، شخم و زیر و رو کردن خاک بعد از برداشت محصول و استفاده از زنبورهای پارازیت جهت کنترل آفت مناسب می باشد.

کرم های مفتولی

کرم های مفتولی، لاروهای ساکن در خاک سوسک های الاتریده می باشند که برخی از گونه های آن ها از طریق تغذیه از ریشه ها و یا نفوذ به ساقه ها خسارت شدیدی را به گیاهچه ها وارد می سازند. کرم های مفتولی استوانه ای شکل بوده و معمولاً به رنگ زرد می باشند. تراکم این کرم ها را می توان از طریق بررسی ناحیه ریشه به دست آورد.

در گلخانه هایی که مواد آلی به ویژه کودهای حیوانی به میزان زیادی استفاده شده است، خسارت ناشی از این کرم شدید است. با استفاده از ضدعفونی کردن خاک قبل از کشت محصول و استفاده از کودهای حیوانی پوسیده تا حدود زیادی آفت را کنترل نمود.

مگس سفید گلخانه ای

مگس سفید گلخانه ای و مگس سفید برگ نقره ای خسارت زیادی به گوجه فرنگی وارد می کنند. این مگس ها بیشتر در سطح زیرین برگ ها دیده می شوند. هر دو گونه با تغذیه از برگ ها سبب زرد و پیچیده شدن برگ ها می شوند و با دفع عسلک باعث صیقلی شدن برگ ها می شوند. شفیره مگس سفید به وسیله لاروهای بالتوریان، سن های چشم درشت و لارو کفشدوزک کنترل می شود. خربزه، طالبی و خیار میزبان اصلی مگس سفید هستند. استفاده از خاکپوش نیز در کنترل آفت تاثیر گذار است.

کنه

کنه ها آفت عمده در آب و هوای گرم و خشک بر روی گوجه فرنگی هستند. آن ها با قرار گرفتن در سطح زیرین برگ های پایینی شروع به تغذیه از آن ها کرده و خسارت آن ها بر روی سطح بالایی برگ ها دیده می شود. یک راه ساده برای شناسایی کنه ها قرار دادن یک تکه کاغذ سفید رنگ زیر سطح برگ و ضربه زدن به برگ است که بعد از کمی انتظار می توان کنه ها را در حال حرکت روی آن ها مشاهده کرد.

شته

شته ها با مکیدن شیره سلولی برگ ها سبب پژمردگی و پیچیدگی آن ها می شود و روی گیاه عسلک تولید می کنند. استفاده از تله های زرد چسبانک برای کنترل شته ها مناسب است.

تریپس

تریپس ها از آفاتی هستند که کنترل آن ها در گلخانه مشکل است؛ زیرا قدرت زاد و ولد بسیار سریعی داشته و ناقل بیماری های ویروسی زیادی مانند ویروس لکه ای گوجه فرنگی و یا ویروس لکه نکروز گل حنا هستند. کارت های با رنگ صورتی می تواند در جذب بیشتر تریپس ها موثر باشد.

رعایت نکات بهداشتی در گلخانه کلید موفقیت برای کنترل این آفت است. کنترل علف های هرز در بیرون و داخل گلخانه به کنترل تریپس کمک می کند. همچنین ضدعفونی خاک باعث از بین رفتن تخم های این آفت می شود. کفشدوزک و کنه های خاکزی از دشمنان طبیعی این آفت محسوب می شوند.

انواع شکاف بر روی میوه گوجه فرنگی

این نا هنجاری در هنگام رسیدن میوه گوجه فرنگی ظاهر می شود. واریته هایی که حساسیت بالایی دارند، زمانی که میوه هنوز سبز است ترک می خورند. این شکاف ها در اثر نوسانات شدید رطوبتی، حرارتی و زیادی ازت و کمبود پتاسیم در گوجه فرنگی رخ می دهند. در گیاه گوجه فرنگی دو نوع شکاف دیده می شود:

  • ترک های شعاعی یا رادیال یا ترک های عمود بر دم میوه: که در نوسانات زیاد دما و آبیاری مکرر و رطوبت زیاد و تغییر شدید در سرعت رشد ایجاد می شود.
  • ترک های دایره ای یا متحدالمرکز: به دلیل بارندگی یا آبیاری زیاد بعد از یک دوره خشکی خاک در برخی از ارقام حساس به وجود می آید که در اثر این عامل ترک های دایره ای در اطراف دمگل تشکیل می شود.

برای کنترل آن استفاده از ارقام مقاوم، فراهم کردن مواد غذایی مناسب، آبیاری منظم و کافی و تهویه مناسب توصیه می شود.

پوسیدگی گلگاه گوجه

پوسیدگی گلگاه یک ناهنجاری مهم در کشت گلخانه ای و مزرعه ای است که منجربه کاهش زیاد عملکرد می شود. پوسیدگی گلگاه می تواند به صورت یک تورفتگی خارجی قابل رویت با بافت نکروزه سیاه رنگ توسعه یابد. توسعه این ناهنجاری رابطه مستقیمی با نسبت پتاسیم به کلسیم برگ دارد.

راهکارهای مناسب کاهش این عارضه شامل: انتخاب ارقام مقاوم، بهینه سازی منبع کلسیم و فسفات، نگهداری یک تعادل دینامیکی بین کلسیم و پتاسیم و بین نیترات و آمونیوم و منجر به تضمین جذب کافی کلسیم نیز خواهد شد. استفاده از شوری پایین، بهینه سازی آبیاری به منظور اجتناب از بروز تنش های آبی یا غرقاب شدن، اجتناب از دمای بالای ریشه و غلظت پایین اکسیژن که منجربه کاهش جذب کلسیم خواهد شد، اجتناب از تبخیر و تعرق زیاد تاج گیاه از طریق ریزش دادن برگ، آبیاری بارانی و نگهداری نسبت مناسب میوه به برگ می باشند.

لینک خرید گوجه گلخانه ای کاپیتان

لینک انجمن علمی بذر ایران

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *